Ramtugeay ñi azkünüwal zugu petu küzawyeniegelu kimeltuwal mapuche az mogen, kimün ka mapuche zugun chillkatuwe ruka mew, kayu txipantu yom yenielu ñi kimeltun zugu, Ministerio de Educación zewmanielu kiñeñ txür kiñeke zoy pepilüwkülechi pu mapuche egün, ñi zoy küme küzawyeniegeal intercultural, az mogen, kimün ka mapuchezugun kimeltun zugu, chillkatuwe ruka mew, kom pu chaf mapuche mew püwal.
Fantepu, Decreto Supremo N°280 (2009) üytuniechi chillka, Ministerio de Educación ñi pin mew, kimeltuniegekey Mapuche zugun chillkatuwe ruka mew, 20% mapuche püchikeche nielu ka zuamnielu ñi epu rume kimün mew amuleal ñi kimeltuwün. Tüfa chi kimeltun meli pu mapuche mew niekefuy ñi azkünüzugu: aymara, quechua, mapuche ka rapanui.
Tukulpagelu tüfa chi Ley General de Educación (LGE), fey ti chi marco curricular, Bases Curriculares reke azkünügetuay, femgechi fey ti chi Sector de Lengua Indígena, asignatura pigetuay.
Fey tüfa chi Bases Curriculares pigechi zugu ramtüwün mew konay, puwalu kay pu mapuche ñi mogen mew, mapuche kimün ka mapuche zugun kimeltun zugu tukupalu mew, kom pu püchikeche ka chillkatuwe ruka mew püwalu, chem tuwün niele rume egün. Convenio 169 ñi pin zugu mew, müley ñi ramtugeal, nentuzugual pu chaf mapuche mülen mew zugu inchiñ tayiñ mogen mew kay tukulpaniegelu. Inageay ka kiñeke chillka Decreto Supremo N°66, chumgechi azkünügeal tüfa chi zugu.
Rupale tüfa chi ramtüwün zugu, Mineduc küme elkünüay tüfa chi Bases Curriculares kom pu tüfa chi zugu txipayealu ngütxamkawün mew. Inagechi tukulpayafi Consejo Nacional de Educación mew, kisu günewkülechi ruka mew ñi feleay zugu pialu. Kom tüfa chi zugu amulechi 2019 txipantu mew, femgechi 2020 txipantu mew llitugeay ñi küzawün.
El Convenio 169 (OIT), fue ratificado por Chile el 2008 y entró en vigencia el 2009.
Pu chaf mapuche üytuntukugelu Ley N°19.253:
aymara, quechua, licanantai, colla, diaguita, rapanui, mapuche, kawesqar ka pu yagan:
Nor rakizuam mew ta wenuntugeay tüfa chi ramtuwün zugu, ka femgechi kiñe nor rakizuam ka nor piwke tukulpayay kom pu chaf mapuche ka pu Ministerio de Educación ñi pu che ngütxamkayalu tüfa chi zugu mew. Niey ñi küme ngütxamkayal egün, rüf zugu mew rekülüwal, femgechi yamüwün kechi txüray ñi pin zugu egün, pewmagen ka gelayay notukawün zugu, femgechi küme txipayayfuy zugu.
Nor rakizuam mew wenuntugeay tüfa chi zugu pin zugu mew, Estado de Chile niey ñi küme pepikawal itxo fill zugu, ñi küme tukulpazugupayal kom pu che ayiniele ñi mazontukupayal tüfa chi zugu.
Azüwal pin zugu, tukulpaniegeal ka inarumeniegeal itxo fill zugu txipayekelu lof mew pepikawam pu txawün, el antüam, kalekelu kay zugu pu chaf mapuche ñi mogen ka ñi rakizuam mew, kiñeke mew txürkelay wingka ñi mogen egu. Ka femgechi fey ti chi pu che küzawyeafilu tüfa chi zugu niey ñi küme longkotukuleal ka azümüküleal tüfa chi zugu ñi ramtugeal.
Tunten amuleafuy rume zugu norümgeafuy elantün, welu mülele kiñeke fütxake zuam mew (wesha amulele antü, weshalkalele rüpü, mülele zugu lof mew), kam chem zugu rume katxükontule ñi nor küme txipayal tüfa chi zugu.
Kom pu chaf mapuche kam txawün che inchiñ tayiñ mogen tukulpaniegey pilele egün ka konafuygün tüfa chi ramtuwün zugu mew tunte amulele rume ti küzaw, welu müley ñi azkünüwal ka falintuwal chem zugu rume zew amulele txüral rakizuam.
Kiñe txoy: Azkünüwün ramtuwün zugu, fey mew txawün mew wülgeay zugu ka trürümüwgeay chumgechi az küzawyegealu tüfa chi ramtuwün zugu.
Epu txoy: kimeltugeay tüfa chi ramtüwün zugu, ngütxamnentun mew fillke zugu yenielu tüfa chi ramtugeal chi zugu.
Küla txoy: pu chaf mapuche kisu egün ñi elzugual, fey mew küme pepikawgeay kellu ñi küme inarumeal, günezuamgeal ka rakizuamgeal zugu, femgechi kiñe pin zugu mew txürüwal, tüfa chi ramtüwün zugu mew.
Meli txoy: Pu chaf mapuche ka Mineduc ñi ngütxamkawal egün, tüfa chi txoy zugu mew zuamniegefuy ñi küme ngütxamkawal ta che, ka ñi txïürümüwal zugu pu chaf mapuche kimeltuwün zugu mew (ramtuwün zugu).
Kechu txoy: Ngümitun zugu, wülzugun ka wechurpun zugu, fey tüfa mew zewmanentugeay kiñe chillka wirintukuniealu fillke zugu txipayelu tüfa chi ramtuwün zugu mew.
Zew wechurpule tüfa chi ramtüwün zugu, Mineduc küme elay ti küzawyeniegechi Bases Curriculares mapuche az mogen, kimün ka mapuche zugun kimeltugealu, tukulpageay fillke pin zugu txipayelu ngütxamkan mew. Inagechi amulgeay fey ti chi küzaw Consejo Nacional de Educación mew, kisu günewkülechi ruka mew ñi feleay zugu pialu. Kom tüfa chi zugu amulechi 2019 txipantu mew, femgechi 2020 txipantu mew llitugeay ñi küzawün.
Kelluntukual kam nentuzugupayal tüfa chi ramtüwün zugu mew, müley ñi chaf mapuchegeal ta che, aymara, quechua, licanantai, colla, diaguita, rapa nui, mapuche, kawésqar kam yagán küpangeafuy rume.